ASGARİ ÜCRET ZAMMI YETERLİ Mİ? 7.12.2022
Asgari ücretlinin, teknik bir terimle “marjinal tüketim eğilimi yüksek”tir. Bir başka deyişle gelirinin hepsini zorunlu tüketime ayırır. Asgari ücretlinin gelirinin dörtte üçü de başta gıda olmak üzere, ulaşım ve konut harcamalarına gider. Yaşadığımız enflasyonist süreç ve gıda fiyatlarındaki artış göz önüne alındığında, asgari ücret de gıda fiyat artışına endeksleniyor.
Kasım ayı manşet enflasyonu TÜİK tarafından yıllık %84,4, aylık %2,88 olarak açıklandı. Ancak Gıda TÜFE yıllık %102,5, aylık %5,75 oranında artış gösterdi. Arada 18 puanlık bir fark var. Ekim ayı manşet enflasyonu ile Gıda TÜFE arasındaki fark 13,5 puandı.
Dolayısıyla yıllık TÜFE’de %84,4’e doğru zirve olan %85,5’den kısmen baz etkisiyle geri gelindi ama ayrıntılara bakıldığında gıda fiyatlarında yükseliş hızlı.
Zaten son bir yılda bazı temel gıda ürünlerinde fiyat artışı oranları çok yüksek. Örneğin sütte %162 artış var, pirinçte %145, tereyağında %137, makarnada dahi %126’lık yıllık fiyat artışının olduğunu görüyoruz.
Oysaki Türkiye’nin 1948 yılından bu yana üye olduğu FAO (Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü)’nün Küresel Gıda Fiyat Endeksi binde 3 olarak değişti ama Türkiye’de son bir yılda TÜİK’in Gıda Fiyat Endeksi yıllık değişimi %102,5 oldu.
Dünyada gıda fiyatları 2022 yılı boyunca düşüşünü devam ettirdi. Küresel Gıda Fiyat Endeksi pandemi öncesine, yani 2020 Mart ayına döndü. Türkiye gıda fiyatı konusunda dünyadan tamamen ayrışmış durumda. Çünkü enerji, ulaşım, gübre, tohum maliyeti dövize endeksli. Örneğin benzinin litre fiyatı 1 yılda %90, mazot ise %125 arttı. Gübrenin hemen hemen tamamı ithal.
Gıda fiyatlarında düşüş zor görünüyor. Maliyetleri azaltacak faktör olarak ÜFE’deki gerilemeye umut bağlanabilir. Kasım ÜFE yıllık %157’den %136’ya geriledi. TÜFE ile ÜFE arasında bir ay önce 70 olan fark 50’ye indi. Ancak TÜİK’in açıkladığı rakamlara göre Tarım-ÜFE Ekim ayında yıllık %163,3, aylık %4,6 artış gösterdi. Ayrıca Tarımsal Girdi Fiyat Endeksi (Tarım-GFE) Eylül ayında yıllık %138,2, aylık %2,9 arttı. Görüldüğü üzere her iki tarım endeksi tarihi rekorlar kırıyor.
Gıda TÜFE’de Aralık ayında baz etkisi görülecektir. Çünkü Aralık 2021’de gıda fiyatları %16 oranında artmıştı. 2022 Aralık’ta bu düzeyde bir artış beklenmiyor. Ama baz etkisi de yıllık bazda fiyatların gerilediği anlamını taşımıyor, sadece fiyatların artış hızında yavaşlama anlamına geliyor.
Asgari ücrete uygulanacak “enflasyon farkı”nın belirlenmesinde gıda fiyatlarına bağlılık ön planda. Ancak Gıda TÜFE başta olmak üzere, gıda fiyat artışının çok büyük belirleyicisi olan Tarım ÜFE ve Tarım GFE artış hızının bu derece yüksek olması, asgari ücret enflasyon farkını yukarılara taşıyacak en önemli kriterler.
TÜRK-İŞ’in araştırmasına göre Kasım 2022’de dört kişilik bir ailenin aylık gıda harcaması tutarı, yani açlık sınırı 7.786 TL. Yoksulluk sınırı olan dört kişilik ailenin yapması gereken toplam harcama da 25.365 TL. DİSK’in yoksulluk sınırına atfen önerdiği asgari ücret, 13.200 TL. DİSK bu önerisiyle dört kişilik ailede iki kişinin asgari ücretli olarak çalışmasıyla ancak yoksulluk sınırında yaşayabileceğini gözler önüne serdi. Ancak işverene maliyeti itibariyle asgari ücret görüşmelerinde dikkate alınması ihtimali maalesef yok, zaten DİSK Asgari Ücret Komisyonunda yer almıyor.
TÜİK İşgücü Maliyeti İstatistikleri ile Gelir ve Yaşam Koşulları Araştırması, çoğu ücretin asgari ücret civarında toplandığını ortaya koyuyor. Bir başka deyişle brüt asgari ücret brüt ortalama ücret olmaya başlıyor.
Prof.Dr. Binhan Elif YILMAZ
7.12.2022
Not: Bu yazının bir kısmı, 7.12.2022’de halktv.com.tr’de yayımlanmıştır.
OTOMOBİLDE ÖTV MATRAHI DÜĞÜMÜ
ÖTV, 2002 yılından bu yana hayatımızda olan bir tüketim vergisidir. Bireylerin genel olarak tüketiminden vazgeçemeyecekleri akaryakıt, otomobil, cep telefonu, televizyon, sigara vb yaklaşık 250 “mal” grubundan alınmaktadır.
ÖTV’de II sayılı listede yer alan motorlu araçlardan kayıt ve tescile tâbi olanların ilk iktisabı bir kereye mahsus olmak üzere ÖTV’ye tabidir. İkinci el olanlar kapsam dışındadır. ÖTV ilk defa trafiğe çıkacaklara uygulanır.
Aslında uzay araçları ve uçaklar da ÖTV’ye tabidir, ancak en yaygın kullanımı olan motorlu araçlar 1600 cm3’e kadarkiler olduğu için gündemde ÖTV matrah tartışmaları burada yoğunlaşıyor ve ekonomik, sosyal, siyasi yaşam için önemli bir gösterge halini alıyor.
Enflasyon, kur artışı ve yurtdışı fiyatlardaki artış nedeniyle oran değişikliği matrah ayarlamaları gibi nedenlerle ÖTV II sayılı listede yıl içinde en az bir, en çok üç kez düzenleme yapılıyor.
2021 yılı içinde ÖTV matrahları 2.2.2021 ve 26.10.2021 tarihlerinde iki kez yeniden düzenlendi.
2021 Şubat-Ekim arasında $=7,1 TL’den 9,6 TL’ye yaklaşık %11,6 artarken, ÖTV matrahı sadece %8,2 artırıldı.
| Motor silindir hacmi 1600 cm³’ü geçmeyenler | 2 Şubat 2021 tarihli II sayılı liste
$=7,1 TL, €=8,6 TL |
| ÖTV matrahı 85.000 TL’yi aşmayanlar | %45 |
| ÖTV matrahı 85.000 TL’yi aşıp 130.000 TL’yi aşmayanlar | %50 |
| Diğerleri | %80 |
| Motor silindir hacmi 1600 cm³’ü geçmeyenler | 26 Ekim 2021 tarihli II sayılı liste
$=9,6 TL, €=11,2 TL |
| ÖTV matrahı 92.000 TL’yi aşmayanlar | %45 |
| ÖTV matrahı 92.000 TL’yi aşıp 150.000 TL’yi aşmayanlar | %50 |
| Diğerleri | %80 |
Ekim 2021’deki düzenleme sonrasında da kur atakları devam etti. TCMB’nin Aralık ayına kadar devam eden faiz indirimleri sonucunda 20 Aralık’ta $ kuru 18 TL’nin üzerine çıktı. Dolayısıyla Ekim 2021 sonrasında kur artışı %90 olmasına, enflasyonist baskının ortaya çıkmasına ve otomobil fiyatlarına yansımasına rağmen ÖTV matrah düzenlemesi o dönemde yapılmadı. 20 Aralık sonrası KKM gibi enstrümanlarla kur artışı bir miktar dizginlenmeye çalışıldı. 13 Ocak 2022’deki ÖTV düzenlemesinde vergi matrahı sadece %30 artırıldı, ancak bu matrah artışı hem kur artışı hem de yükselen enflasyonun altında kalmaya devam etti.
Aynı düzenlemeyle vergi dilimlerinde de değişikliğe gidildi. Önceden %45, %50 ve %80 olan otomobildeki ÖTV oranları biraz daha kademelendirildi, %60 ve %70 oranları eklendi.
Bugün itibariyle otomobil alacak olanlar aşağıdaki tarifeye tabiler.
| Motor silindir hacmi 1600 cm³’ü geçmeyenler | 13 Ocak 2022 tarihli II sayılı liste
$=13,5 TL, €=15,5 TL |
| ÖTV matrahı 120.000 TL’yi aşmayanlar | %45 |
| ÖTV matrahı 120.000 TL’yi aşıp 150.000 TL’yi aşmayanlar | %50 |
| ÖTV matrahı 150.000 TL’yi aşıp 175.000 TL’yi aşmayanlar | %60 |
| ÖTV matrahı 175.000 TL’yi aşıp 200.000 TL’yi aşmayanlar | %70 |
| Diğerleri | %80 |
Enflasyon ve kur artışı yaşanırken vergi matrahında güncelleme yapılmaması, hazine yararına sonuç ortaya çıkarıyor. Hazinenin ÖTV hasılatı artmaya devam etse de, hem otomobil talepleri olumsuz etkileniyor, hayaller öteleniyor, hem de otomotiv sektöründe arz-talep makası giderek açılıyor. ÖTV sıfır otomobiller için geçerli olsa da, geciken matrah düzenlemeleri nedeniyle ikinci el araç piyasasında belirsizlik ve durgunluk yaşanıyor.
Mevcut tarifeye göre matrahı 120-150 bin TL arası araçlar için ÖTV oranı %50 olarak uygulanıyor. Eğer matrahlar yıllık %85,5’lik enflasyon, kur hareketleri ve yurt dışı fiyatlar dikkate alınarak artırılır ve 120-150 bin TL’lik matrah 220-275 bin TL’ye çıkarılırsa, bugünkü tarifeyle %80’lik ÖTV diliminde bulunan araçların ÖTV oranı %50’ye inecektir.
Örneğin Renault Clio Joy SCe model aracın liste satış fiyatı 22 Kasım itibariyle 448.000 TL’dir. ÖTV oranı %80’dir. Aracın KDV matrahı ÖTV’li matrah olduğu için ayrıca %18 oranında KDV vardır. Dolayısıyla bu aracın vergisiz fiyatı 210.923 TL’dir. Ödenecek ÖTV 168.738 TL ve ödenecek KDV 68.339 TL’dir. Bu araç 200.000 TL’nin üstünde olduğu için %80 ÖTV dilimindedir. Matrah güncellemesi ekonomik koşullar dikkate alınacak şekilde yapılırsa aracın fiyatı aynı kalmakla beraber ÖTV dilimi %50’ye düşecektir. Bu durumda yeni ödenecek ÖTV 105.461 TL, KDV ise 56.949 TL olacaktır. Aracın yeni satış fiyatı ise matrah güncellemesi sonrası 448.000 TL’den 373.333 TL’ye inecektir.
Günümüzde vergisiz (ÖTV+KDV) fiyatı en uygun olan araçlar yaklaşık 150-200 bin TL bandındadır. Tarifeye göre de ÖTV oranları %60-%70’dir. O nedenle uygulamada %60’ın altındaki ÖTV oranları geçerliliğini kaybetmiş durumda. %45, %50 gibi ÖTV oranları fiiliyatta uygulanmıyor. O nedenle otomobil üzerindeki ÖTV bence bu haliyle “gizli bir servet vergisi”dir.
Prof.Dr. Binhan Elif Yılmaz
22.11.2022
Not: Bu yazı, 23.11.2022 tarihinde halktvcom.tr’de yayımlandı