Klasik iktisatın babası A. Smith’e atfen bir metafor haline gelen “görünmez el”in yönlendirmesi sonucu, kendi özel çıkar ve kârlarını izleyen bireylerin karşılıklı etkileşimi, toplumun çıkarlarına da hizmet etmeleri sonucunu yaratır.
Klasik iktisat ekolünün öngördüğü bir ekonomik düzen olan piyasa ekonomisinde iki önemli aktör vardır. Aktörlerden tüketiciler fayda, üreticiler de kâr maksimizasyonu peşinde koşarlar. Üreticiler (müteşebbis) kârını ençoklaştırma peşinde olduklarından, malın satış fiyatı üretim maliyetinden yüksekse, potansiyel kâra ulaşmak için malı üretir. Öte yandan malın üretim maliyetini minimize edecek üretim teknolojisi ya da faktör bileşimlerini bularak da kârını yükseltebilir. Bu durumda kâr hırsı, üretimin daha etkin bir şekilde gerçekleşmesini ve tüketici ihtiyaçlarının ön planda tutulmasını sağlar. Etkin üretim yapamayan müteşebbisler ise rekabet edemez ve piyasadan silinip giderler. Bu mekanizma çalışabildiği sürece, piyasa ekonomisinde sonsuz ihtiyaçlarla kıt kaynaklar arasında optimal bir şekilde denge kurulmuş olur. İşte bu şekilde rekabet, klasik iktisata göre etkinliği sağlamış olur.
A. Smith’in görünmez elinin ardında görüldüğü üzere, piyasa testinden geçen mallar üretilir. Bu düzen içinde tüketici egemenliği hakimdir, tüketici mevcut mal ve hizmetler arasındaki tercihini yaparken özgürdür. Tam rekabet piyasasında hangi mal ve hizmetin üretileceğine tüketiciler karar verir ve böylelikle tüketiciler belli bir mal ya da hizmeti daha fazla talep ederlerse, ceteris paribus, o mal ya da hizmetin fiyatı yükselir. Serbest fiyat mekanizması sayesinde arz ve talep fazlalığı hallerinde fiyatlar aşağı ve yukarı hareket ederek dengenin yeniden kurulması sağlanır. Dengeye ulaşmada kamu ekonomisine ya da bir kamusal karara gerek yoktur.
Ancak piyasa ekonomisinin kendi çoğu çelişkisi, bireylerin kendi çıkarını izlerken toplumun çıkarlarına hizmet ettikleri sonucunu ortaya çıkarmaz. İşsizlik, durgunluk, gelir bölüşümünde adaletsizlik gibi sorunlar yaratan piyasa ekonomisinin, bu gibi durumlarda etkin çalıştığı da söylenemez.
Kaynak : Binhan Elif YILMAZ, Maliye, 3. Baskı, İstanbul, Der Yayınları, 2018, s. 6.
